Риогийн Гурван конвенц: Даян дэлхийн тогтвортой байдал, хөгжил цэцэглэлтэд Байгаль орчны асуудлаарх Бага хурлууд яагаад чухал вэ?

Энэ онд Монгол, Армени, Турк улсууд нь өнөө цаг үеийн байгаль орчны гурван том сорилт болох цөлжилт, биологийн олон янз байдлын доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх дэлхийн хүчин чармайлтын анхаарлын төвд байх болно. Энэ оны 8 дугаар сард Цөлжилттэй тэмцэх НҮБ-ын конвенцийн Талуудын 17 дугаар Бага хурал (COP17)-ыг Монгол Улсад, 10 дугаар сард Биологийн олон янз байдлын тухай конвенцийн Талуудын 17 дугаар бага хурал (COP17)-ыг Армени Улсад, 11 дүгээр сард НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх суурь конвенцийн Талуудын 31 дүгээр Бага хурал (COP31)-ыг Турк Улсад тус тус зохион байгуулна.

Бага хурлууд нь зөвхөн “байгаль орчны” асуудлыг хэлэлцэхээр  хязгаарлагдахгүй илүү өргөн хүрээтэй арга хэмжээ болох юм.  Эдгээр уулзалтаар эдийн засгийн шинэчлэл өөрчлөлт, тогтвортой хөгжил, нийгмийн тогтвортой байдал, олон талт хамтын ажиллагааны цаашдын ирээдүйн талаар хэлэлцэнэ. Геополитикийн хурцадмал байдал, хүнсний болон эрчим хүчний аюулгүй байдлын асуудал, тэгш бус байдал улам бүр газар авч буй өнөөгийн нөхцөлд байгаль орчныг хамгаалах арга хэмжээ нь тансаг хэрэглээ биш, харин  илүү тогтвортой, тэгш шударга, цэцэглэн хөгжсөн ертөнцийг бий болгоход чиглэсэн зайлшгүй шаардлагатай хөрөнгө оруулалт юм.

Байгаль орчныг хамгаалах  геополитикийн зайлшгүй шаардлага 

Дэлхий нийтээрээ бид бүхэн маш тодорхой бус цаг үед уулзацгааж байна. Ойрхи Дорнод дахь зөрчилдөөн нь эрчим хүчний хангамж, хүнсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа зэрэгт нөлөөлж, эмзэг бүсийн улс орнууд болон зон олон хамгийн хүнд ачааг үүрч байна. Түлш, бордооны үнийн өсөлт нь ургац хураалт, улс орнуудын төсөв, айл өрхийн орлогод ч хүндрэл учруулж байна. Байгаль орчны аюулгүй байдал нь эрсдлийг сөрөн тэсвэрлэх эдийн засгийн чадвар, энх тайван байдалтай  салшгүй холбоотой болохыг  эдгээр цочролууд харуулж байна. 

Чухам энэ цаг үед тогтвортой хөгжилд хөрөнгө оруулахыг зардал гэж үзэх бус, харин эрсдэлийг удирдах практик стратеги болгон ашиглах шаардлага тавигдаж байна. Газрын нөхөн сэргээлт, цэвэр эрчим хүчийг дэмжин, биологийн олон янз байдлыг хамгаалж, усны аюулгүй байдлыг хангаснаар импортын хамаарлыг бууруулж, хүнсний системийг бэхжүүлж, ажлын байрыг бий болгож, амьжиргааг хамгаалж чадна. Үйл ажиллагааг хойшлуулж баг алдвал зөвхөн ирээдүйд гарах өртөг зардлыг нэмэгдүүлээд зогсохгүй, хүн зоны ​​зовлон зүдүүрийг ч илүүтэй гүнзгийрүүлнэ.

Иймээс Риогийн Гурван конвенцын Талуудын бага хурал нь зөвхөн мод бут тарих, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, хүлэмжийн хийн  ялгарлыг бууруулах тухай асуудлаар хязгаарлагдахгүй.  Улаанбаатар, Ереван, Анталияд гаргах шийдвэрүүд нь улс орнууд эмзэг байдлын мөчлөгийг сөрж, хүмүүсийн эрх, боломжийг хамгаалах, эрсдлийг сөрөн тэсвэрлэх чадвартай эдийн засгийг бий болгож чадах эсэхийг тодорхойлоход тусална.

Нэгэн цаг үед тохиож буй олон уулзалт 

Хэдийгээр Бага хурлуудыг 1992 оны Риогийн Дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтаар баталсан гурван өөр конвенцоор зохицуулдаг хэдий ч тэдгээрийн хэлэлцэж буй асуудлууд өөр хоорондоо нягт уялдаатай. Уур амьсгалын өөрчлөлт, биологийн олон янз байдлын хомсдол, газрын доройтол нь үйлдвэрлэл, хэрэглээний зохисгүй хэв шинжийн илэрхийлэл болж байна. Эдгээр нь өөр хоорондоо харилцан хамааралтай. Тухайлбал, ган гачиг нь газрын доройтлыг түргэсгэж, улмаар доройтсон газар нь биологийн олон янз байдлыг сүйтгэж байна. Биологийн олон янз байдлын хомсдол нь экосистемийг сулруулаад зогсохгүй уур амьсгалын сөрөг нөлөөллийг нэмэгдүүлж байна.

Манай гурван орны жишээ ч үүнийг тодорхой харуулж байна.

Монгол орны бэлчээр нутагт учрах дарамт нэмэгдэж байгаа нь газрын доройтол, биологийн олон янз байдлын хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөх эмзэг байдлаас үүдэлтэй төдийгүй өөр хоорондоо харилцан хамааралтай байна. 

Армени Улсад мод бэлтгэл, бэлчээрийн даац хэтрэлт, хөдөө аж ахуй, уул уурхайн үйлдвэрлэл  нь хөдөөгийн иргэдийн амьжиргааны эх үүсвэр болох  эмзэгхэн ойн экосистемийг сүйтгэж, улмаар тоосжилт, ус цэвэршилтэд сөргөөр нөлөөлж байна.

Турк Улсад хэт халуунаас шалтгаалан хүлэмжинд тариалах улаан лоолийн ургац буурч, усжуулалт, эрчим хүчний хэрэгцээ огцом өсч, эмзэг байдлын ээдрээтэй нөхцөлийг бий болгож байна.

Эдгээр нь салангид тусдаа бий болсон хямрал бус, харин эрсдэлд орсон нэгэн бүхэл систем юм.

Ийм учраас улс орнууд, хот суурингууд, иргэний нийгэм, бизнес эрхлэгчид Риогийн Гурван конвенцийг салангид дипломат арга хэмжээ хэмээн үзэлгүй, харин  эрсдлийг сөрөн тэсвэрлэх бүтцийг бий болгох тулгуур арга хэмжээ гэж үзэх учиртай. Бодлогын уялдаа бүхий зохицуулалт нь сонголт бус, харин зайлшгүй шаардлага, хурдацтай, хэмжигдэхүйц үр дүнд хүрэх цорын ганц арга зам байх юм. 

Энэ оны 12 дугаар сард болох НҮБ-ын Усны асуудлаарх Бага хурал эдгээр асуудлыг нэгтгэж, усны аюулгүй байдал нь хөдөө аж ахуй, нийгмийн эрүүл мэнд, экосистем, эрчим хүчний системийн үндэс суурь гэдгийг бидэнд сануулах болно.

Эдгээр уулзалтууд нь цогцоороо улс орнуудад хөгжлийн төлөвлөлт, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх үүрэг амлалт, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах стратеги, газар ашиглалтын зорилтууд, санхүүжилтийн арга хэрэгсэлүүд, дижитал дэд бүтэц зэргийг  хэнийг ч орхигдуулалгүйгээр тогтвортой хөгжлийг хангах алсын хараа болох үндэсний хөгжлийн стратеги  болгон нэгтгэх ховор боломжийг бий болгоно. 

Санхүүужилт: эмзэг ханддаг асуудал

Риогийн Гурван конвенцийн Талуудын Бага хурлаар хэлэлцдэг маш чухал боловч эмзэг ханддаг асуудлын нэг нь санхүүжилтын асуудал юм. Зөвхөн бэлэн санхүүжилтын хэмжээ төдийгүй тэдгээрийг хэрхэн зохицуулж ашиглаж байгаа нь  анхаарах асуудал юм. Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудад хүрэхийн тулд уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, газрыг нөхөн сэргээх, хүнсний аюулгүй байдлыг хангах, усны нөөцийн сөрөн тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлэх, хүртээмжтэй өсөлтийг дэмжих зэрэг хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд жил бүр хэдэн их наяд долларын санхүүжилтийн хэрэгцээ улс орнуудад бий болж байна. 

Улс орнуудын өмнө тулгарч буй адил төстэй эдгээр бэрхшээлийг зөвхөн илүү их санхүүжилтийг дайчлах замаар бус, харин үндэсний хөгжлийн нийтлэг зорилтуудыг хэрэгжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэрүүдийг уялдуулан нэгтгэх замаар шийдэх нь чухал байна. Улс орнуудын дотоодын санхүүжилтын чиглэлийг төсөв, татаас, татвар, төсвийн хөрөнгө оруулалт, худалдан авалтын бодлогуудтайгаа уялдуулж тодорхойлох шаардлагатай. Олон улсын санхүүжилтын эх үүсвэрүүд болон босоо удирдлагатай сангууд энэ чиглэлийг бэхжүүлэх ёстой бол хувийн хөрөнгийг илүү тодорхой сувгууд, эрсдэл хуваалцах хэрэгсэлүүд, урьдчилан таамаглах боломжтой зохицуулалтаар дайчлах боломжтой. Хүмүүнлэгийн болон холимог санхүүжилт нь төслүүдийг бэлтгэх, эрсдэлийг эрт үе шатанд нь удирдахад тусална.

Санхүүжилт нь итгэлцэлд суурилах учир энэ асуудал тун чухал. Эрчим хүч, хүнс, газар ашиглалт, усны нөөц, хот байгуулалт болон дижитал технологи зэрэг үндэсний хэмжээний нэгдсэн арга хэрэгсэлийг буй болгох нь бодлогын тодорхой бус байдлыг бууруулж, харилцан тохиролцох боломжийг тодорхой болгож, хөрөнгө оруулалтын боломжийг илүү ашигтай болгож чадна.

Монгол Улсын ган гачигийг сөрөн тэсвэрлэх чадвартай хөдөө аж ахуйд хөрөнгө оруулах хэрэгцээ, Армени Улсын биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, байгальд ээлтэй өртөгийн сүлжээг хөгжүүлэхэд санхүүжилт татах хүчин чармайлт, Турк Улсын  ногоон аж үйлдвэржилт, сөрөн тэсвэрлэх чадвартай дэд бүтцэд уур амьсгалын санхүүжилтийг татах зорилт зэрэг нь эрсдэлийг бууруулах, хөрөнгө оруулалтыг татах, хэрэгжилтийг хурдасгах чухал арга хэрэгсэл бол хөгжлийн нэгдсэн төлөвлөгөө болохыг илэрхийлж байна. 

Иймээс Риогийн Гурван конвенц нь бүх талууд яриа хэлэлцээрээр хүлээсэн үүрэг амлалтаа санхүүжилтын эх үүсвэр болгон хөрвүүлэх, саланги тусгаар санхүүгийн эх үүсвэрүүдийг нэг ширээнд сууцгааж  санхүүжилтийн нэгдсэн стратеги болгон хувиргахад туслах ёстой.

Улс орнууд эрч хүчээ нэгтгэж ухаалаг сонголт хийхэд нь дэмжлэг үзүүлэх

Энэ чиглэлээр даян дэлхийн 160 гаруй улс оронд НҮБ дэмжлэг үзүүлж байна. НҮБ-ын Суурин Зохицуулагчдын хувьд, бидний гүйцэтгэх үүрэг бол дэлхийн хэмжээнд өрнөж буй бүхий л боломжийг улс орнууд бүрэн ашиглаж, НҮБ-ын системийн нөөц чадавхийг бүрэн дайчилж үндэснийхээ хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлж үр дүнд хүрэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх юм. Улс орнуудын уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх үндэсний төлөвлөгөө (Үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмэр болон Үндэсний үйл ажиллагааны төлөвлөгөө), Биологийн олон янз байдлын үндэсний стратеги, Үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, газрын доройтлыг бууруулах зорилтууд, санхүүжилтийн стратеги, хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрүүдийг уялдуулах чиглэлээр бид улс орнуудад дэмжлэг үзүүлж байна. Түүнчлэн яамд, иргэний нийгэм, хувийн хэвшил, олон улсын санхүүгийн байгууллагууд нь илүү тодорхой сонголт хийж, тэргүүлэх зорилтуудаа тодорхойлох  хамтын ажиллагаанд нь бид дэмжлэг үзүүлж байна. 

Монгол Улсад зохион байгуулагдаж буй Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Талуудын Бага хурал (COP17)-ын бэлтгэл ажил нь төлөөлөгчид Улаанбаатараас явсныхаа дараа ч удаан үргэлжлэх хөгжлийн өв болгон ашиглах боломжийг бүрдүүлнэ. Газрын нөхөн сэргээлт, бэлчээрийн тогтвортой менежмент, ган гачигийг сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх талаарх хэлэлцүүлэг нь дэлхий нийтийн байгаль орчныг хамгаалах үүрэг амлалтыг улс орнууд үндэсний хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлүүдтэй уялдуулахад тусална. Бэлчээр нутагт учрах дарамт нэмэгдэж байгаагийн хэрээр газрын тогтвортой менежмент, экосистемийн нөхөн сэргээлт, эмзэг ландшафтыг хамгаалах зэрэг нь биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх, байгальд суурилсан аялал жуулчлалыг бэхжүүлэх зэрэг урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих боломжийг олгоно. 

Үүний зэрэгцээ, Армени Улс дахь НҮБ болон түншлэгч талууд  2026 оны 11 дүгээр сард болох Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах тухай конвенцын Талуудын 17 дугаар Бага хурал (COP 17)-ын бэлтгэл ажлыг бодлогын нөлөөлөл сурталчилгаа хийх замаар идэвхжүүлж, биологийн олон янз байдал болон уур амьсгалын өөрчлөлтийн харилцан  уялдааг харуулж, нийгмийн бүх оролцогч талуудтай хамтран ажиллаж байна. Ялангуяа хэлэлцүүлгүүдэд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, мэргэжилтнүүдийг идэвхтэй хамруулан  оролцуулж,  шинжлэх ухааны туршилт судалгаа, баримтат судалгаа өгүүлэл, туршлага солилцох орон зайг бий болгох замыг нээж өгсөн нь санхүүжилтийг нээх, уялдуулах чухал алхам болж байна. COP17 Хэвлэл мэдээллийн академийг байгуулсан нь  тэргүүн туршлага болж, улмаар цаашид өргөжүүлэн тэлэх, шууд ашиглах боломжтой, бэлэн загвар болгон хөгжүүлэх боломж бүрдсэн. Ингэснээр тус хөтөлбөр нь Армени Улсаас хальж дэлхий даяар цаашид зохион байгуулагдах Бага хурлуудын үеэр ил тод, чанартай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл түгээх боломж бүрдэнэ.

Турк Улс дахь НҮБ нь Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 31 дүгээр Бага хурал (COP31)-ыг зохион байгуулах Хамтын ажиллагааны стратегийнхаа хүрээнд засгийн газар, бизнес эрхлэгчид, эрдэм шинжилгээний байгууллагууд, залуучуудын төлөөллийг өргөнөөр хамруулсан эвслийг байгуулж хаягдалгүй эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн нүүрстөрөгчгүйжүүлэлт, хүнсний систем, усны нөөц, хот суурингийн сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх, тэгш хүртээмжтэй шилжилт зэрэг асуудалд анхаарал төвлөрүүлж байна. Энэ нь яриа хэлэлцээрийг бодит түншлэл, өргөжүүлэн тэлэх  боломжтой шийдэл болгон хувиргахад тусалж байгаа бөгөөд олон талт үзэл санааг цаашдын шийдвэрийг тодорхойлоход тусгахыг баталгаажуулж байна. 

НҮБ-ын Өмнөд-Өмнөдийн хамтын ажиллагааны газрын дэмжлэгтэйгээр Туркийн Хамтын ажиллагаа, зохицуулалтын агентлаг (TIKA) болон COP31-ын уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх чиглэлээр Өндөр түвшний бодлогын хэлэлцүүлгүүд зохион байгуулж байна. Ингэснээр хөгжиж буй орнуудыг бодит шийдэл, туршлага, технологи, санхүүжилттэй холбох Турк Улсын манлайлал бүхий Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх Өмнөд-Өмнөдийн болон Гурван талт хамтын ажиллагаанд НҮБ-ын дэмжлэгийг чиглүүлж байна. Энэ нь ялангуяа буурай хөгжилтэй орнууд болон жижиг арлын хөгжиж буй орнуудын хувьд чухал бөгөөд Риогийн Гурван конвенцын уриалга болох уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх үйл ажиллагааг байгаль орчин, газар нутаг, хөгжлийн хамтын ажиллагаа, хөрөнгө оруулалттай уялдуулахад чухал ач холбогдолтой.

Энэхүү боломж нь стратегийн ач холбогдолтой төдийгүй  хойшлуулшгүй асуудал болж байна. Риогийн Гурван конвенцын Бага хурлууд нь  улс орнуудад авсан үүрэг амлалтаа бодит үйл хэрэг болгох, нэг талын үйл ажиллагаанаасаа илүү зохицуулалттай хамтын ажиллагаанд шилжих, хямралыг даван туулах түр зуурын арга хэмжээнээсээ урт хугацааны сөрөн тэсвэрлэх чадавхийг бэхжүүлэх үйлсэд шилжих  зэрэгт тусалж чадна. Хурлыг зохион байгуулагч орны амжилтын эцсийн хэмжүүр нь зөвхөн бага хурлын чанараар хязгаарлагдахгүй, харин бага хурлын дараа тогтвортой үргэлжлэх түншлэл, хөрөнгө оруулалт, бодлогын өөрчлөлтөөр илрэх учиртай. 

Хамтын ажиллагааны цорын ганц боломж

Энэ бол онцгой чухал асуудал юм.   Хэрэв бид газар нутаг, байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлт, усны нөөц, хот байгуулалт, санхүүжилт зэргийг тусгаар асуудал хэмээн үзсээр байх аваас өсөн нэмэгдэж буй хямралтай эцэс төгсгөлгүй тэмцсээр байх болно. Гэхдээ Бид тэдгээрийг улс төр, санхүүжилт, практик үйл ажиллагааны хувьд уялдуулан холбож чадвал илүү сөрөн тэсвэрлэх чадавхтай эдийн засаг, аюулгүй нийгэм, ирээдүй хойч үеийг тэтгэх чадвартай дэлхий ертөнцийг бий болгож чадна. 

Энэ бол Риогийн Гурван Конвенцын амлалт юм. Гурван бага хурал ч биш. Салангид тусгаар байхын оронд нягт хамтарсан зохицуулалтыг, цаг алдаж хойшлуулахын оронд хөрөнгө оруулалтыг дэмжих, нийтлэг эмзэг байдлаас гарч илүү хамтын аюулгүй байдлыг сонгох нь  Тан бидний цорын ганц боломж байна. 

Дэлхий нийтээр  энэ боломжийг ашиглацгаая.